પોસ્ટકાર્ડે પૂર્ણ કરી 157 વર્ષની સફર: 1 ઓક્ટોબર, 1869ના રોજ ઓસ્ટ્રિયામાં જારી થયું હતું પ્રથમ પોસ્ટકાર્ડ – પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ કૃષ્ણ કુમાર યાદવ

પોસ્ટમેનની દસ્તકથી ડિજિટલ સંદેશા સુધી, બદલાતા સંદેશાવ્યવહારનું સાક્ષી રહ્યું પોસ્ટકાર્ડ – પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ કૃષ્ણ કુમાર યાદવ

લગ્ન-વિવાહ, શુભેચ્છાઓથી લઈને વિવિધ આંદોલનો સુધીનો સાક્ષી રહ્યું છે પોસ્ટકાર્ડ – પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ કૃષ્ણ કુમાર યાદવ

ઘરના દરવાજે પોસ્ટમેનની દસ્તક અને તેના હાથમાં આવેલું પોસ્ટકાર્ડ ક્યારેક સમગ્ર પરિવાર માટે ઉત્સુકતાનો વિષય બનતું હતું. પોસ્ટકાર્ડ પર લખાયેલા થોડાક શબ્દો દૂર બેઠેલા પોતાના કોઈ સ્વજનના અવાજ જેવા લાગતા હતા. આ જ કારણસર પોસ્ટકાર્ડ માત્ર કાગળનો એક ટુકડો ન રહેતાં લાગણીઓ અને સંબંધોને જોડવાનું માધ્યમ બની ગયું હતું. સમયની સાથે સંચારના સાધનો પણ બદલાતા ગયા. ટેલિફોન, મોબાઇલ, ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાએ સંદેશાઓને પળવારમાં પહોંચાડવાનું શરૂ કર્યું. તેમ છતાં, પોસ્ટકાર્ડની ઐતિહાસિક અને ભાવનાત્મક સ્મૃતિ આજે પણ અકબંધ છે. અનેક રાજનેતાઓથી લઈને સાહિત્યકારો અને આંદોલનકારીઓ સુધી, સૌએ પોસ્ટકાર્ડનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો છે. આ જ પોસ્ટકાર્ડે 1 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે 157 વર્ષની સફર પૂર્ણ કરી છે. ઉત્તર ગુજરાત પરિક્ષેત્રના પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવે જણાવ્યું કે, વિશ્વમાં પ્રથમ પોસ્ટકાર્ડ 1 ઓક્ટોબર, 1869ના રોજ ઓસ્ટ્રિયામાં જારી કરવામાં આવ્યું હતું.

આ પાછળની વાર્તા વિશે, પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવ જણાવે છે કે, પોસ્ટકાર્ડનો વિચાર સૌપ્રથમ ઑસ્ટ્રિયાના પ્રતિનિધિ કોલ્બેનસ્ટાઇનરના મનમાં આવ્યો હતો. તેમણે આ વિચાર વિશે વિયેનર નોયસ્ટાડ્ટ ની સૈન્ય અકાદમીમાં અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર ડૉ. એમેન્યુઅલ હર્મનને જણાવ્યું હતું. તેમને આ વિચાર ખૂબ જ આકર્ષક લાગ્યો અને તેમણે 26 જાન્યુઆરી, 1869ના રોજ એક અખબારમાં આ અંગે લેખ લખ્યો હતો. ઑસ્ટ્રિયાના પોસ્ટ મંત્રાલયે આ વિચાર પર ખૂબ જ ઝડપથી કામ કર્યું અને 1 ઓક્ટોબર, 1869ના રોજ પોસ્ટકાર્ડની પ્રથમ નકલ જારી કરવામાં આવી. અહીંથી પોસ્ટકાર્ડની ઐતિહાસિક સફરની શરૂઆત થઈ. વિશ્વનું પ્રથમ પોસ્ટકાર્ડ પીળા રંગનું હતું. તેનું કદ 122 મિલીમીટર લાંબું અને 85 મિલીમીટર પહોળું હતું. તેની એક બાજુ સરનામું લખવા માટે જગ્યા રાખવામાં આવી હતી, જ્યારે બીજી બાજુ સંદેશ લખવા માટે ખાલી જગ્યા રાખવામાં આવી હતી.

ભારતમાં પોસ્ટલ સેવાઓ અંગે સતત અભ્યાસ કરી રહેલા અને ‘ઇન્ડિયા પોસ્ટ: 150 ગ્લોરિયસ યર્સ’ પુસ્તકના લેખક પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવે જણાવ્યું કે, ભારતમાં પ્રથમ પોસ્ટકાર્ડ વર્ષ 1879માં જારી કરવામાં આવ્યું હતું. હળવા ભૂરા રંગમાં છપાયેલા આ પ્રથમ પોસ્ટકાર્ડની કિંમત 3 પૈસા હતી અને તેના પર ‘ઇસ્ટ ઇન્ડિયા પોસ્ટકાર્ડ’ લખેલું હતું. પોસ્ટકાર્ડની મધ્યમાં ગ્રેટ બ્રિટનનું રાજચિહ્ન મુદ્રિત હતું, જ્યારે ઉપરની જમણી બાજુએ લાલ-ભૂરા રંગમાં તાજ પહેરેલી રાણી વિક્ટોરિયાનું મુખાકૃતિ ચિત્ર છપાયેલું હતું. પોતાની વાત રજૂ કરવાનું આ માધ્યમ લોકોને એટલું પસંદ પડ્યું કે, વર્ષના પ્રથમ ત્રણ ત્રિમાસિક ગાળામાં જ આશરે 7.5 લાખ રૂપિયાના પોસ્ટકાર્ડનું વેચાણ થયું હતું.

ઉલ્લેખનીય છે કે, અત્યાર સુધી પોસ્ટ ઓફિસોમાં ચાર પ્રકારના પોસ્ટકાર્ડ—મેઘદૂત પોસ્ટકાર્ડ, સામાન્ય પોસ્ટકાર્ડ, મુદ્રિત પોસ્ટકાર્ડ અને સ્પર્ધાત્મક પોસ્ટકાર્ડ—ઉપલબ્ધ હતા, જેની કિંમત અનુક્રમે 25 પૈસા, 50 પૈસા, 6 રૂપિયા અને 10 રૂપિયા હતી. 20 ડિસેમ્બર, 2024થી પોસ્ટકાર્ડની આ તમામ શ્રેણીઓને એકીકૃત કરીને એક જ “પોસ્ટકાર્ડ” શ્રેણીમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે.

પોસ્ટમાસ્ટર જનરલ શ્રી કૃષ્ણ કુમાર યાદવે જણાવ્યું કે, ગુજરાતના કૃષિ, ખેડૂત કલ્યાણ અને સહકારિતા વિભાગના નેજા હેઠળ તથા પોસ્ટ વિભાગના સહયોગથી ગત વર્ષે ઓક્ટોબર, 2025માં અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ ખાતે અનોખા ‘ધન્યવાદ પોસ્ટકાર્ડ અભિયાન’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ અભિયાન દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે નવો ગિનિસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભિયાન અંતર્ગત ગુજરાતના નાગરિકોએ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી પ્રત્યે આભાર અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતાં 1.11 કરોડથી વધુ પોસ્ટકાર્ડ લખ્યા હતા. આ અભિયાન પોસ્ટકાર્ડની સામૂહિક અભિવ્યક્તિની ક્ષમતા અને જનભાગીદારીનું એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ બન્યું હતું.